پرش به محتوای اصلی

انرژی ارزان زیر ذره‌بین؛ کدام صنایع با قیمت واقعی گاز و برق دوام می‌آورند؟

تشدید ناترازی برق و گاز در کشور، ضرورت بازنگری در نحوه تخصیص انرژی به صنایع بزرگ را افزایش داده است. بررسی پنج صنعت فولاد، آلومینیوم، سیمان، متانول و اوره نشان می‌دهد محاسبه هزینه انرژی بر مبنای ارزش صادراتی آن می‌تواند ارزش افزوده برخی بخش‌های تولیدی را به‌شدت کاهش دهد؛ به‌گونه‌ای که در بعضی حلقه‌ها، این شاخص به محدوده منفی می‌رسد.

به گزارش سیناپرس، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی، وضعیت اقتصادی صنایع منتخب را با استفاده از دو معیار قیمت‌گذاری انرژی بررسی کرده است. در روش نخست، هزینه انرژی بر اساس نرخ‌های فعلی محاسبه می‌شود و در روش دوم، ارزش انرژی مصرفی معادل درآمدی در نظر گرفته می‌شود که از صادرات آن قابل دستیابی است.

این تفاوت مبنای محاسبه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انرژی مصرف‌شده در صنایع، در صورت صادرات می‌توانست درآمد ارزی ایجاد کند. البته منفی شدن ارزش افزوده در این سناریو به معنای ثبت زیان نقدی در صورت‌های مالی شرکت‌ها نیست، بلکه نتیجه یک ارزیابی اقتصادی بر اساس هزینه فرصت صادرات انرژی است.

در این بررسی، علاوه بر قیمت فروش محصولات، میزان مصرف انرژی و جایگاه هر محصول در زنجیره تولید نیز مورد توجه قرار گرفته است. شدت انرژی نیز بر اساس مقدار گاز طبیعی معادل مصرف‌شده برای ایجاد ارزش فروش محصولات سنجیده می‌شود. برای مثال، تولید هر دلار سیمان به حدود ۳.۵ مترمکعب گاز طبیعی نیاز دارد؛ هرچند ارزش فروش به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش بازده اقتصادی انرژی نیست و هزینه مواد اولیه و سایر نهاده‌های تولید نیز باید در محاسبات لحاظ شود.

فولاد؛ آهن اسفنجی در معرض بیشترین فشار انرژی

در صنعت فولاد، میزان مصرف انرژی و ارزش افزوده به مرحله تولید و گستردگی زنجیره فعالیت هر شرکت بستگی دارد. برخی واحدها از مراحل ابتدایی تولید تا ساخت شمش را پوشش می‌دهند، در حالی که فعالیت برخی دیگر به بخش‌های محدودتری از زنجیره تولید اختصاص دارد. بنابراین، مقایسه عملکرد شرکت‌ها بدون توجه به این تفاوت‌ها نمی‌تواند ارزیابی دقیقی ارائه دهد.

بر اساس داده‌های شرکت‌های مورد بررسی، تولید هر تن آهن اسفنجی به حدود ۲۶۷ تا ۳۴۰ مترمکعب گاز طبیعی نیاز دارد. این میزان برای تولید یک تن شمش فولادی، با توجه به ساختار تولید و ترکیب زنجیره فعالیت شرکت‌ها، در برخی محاسبات به حدود ۳۶۵ تا ۴۲۸ مترمکعب می‌رسد. همچنین متوسط قیمت فروش شمش فولادی در شرکت‌های بررسی‌شده حدود ۴۲۲ دلار برای هر تن برآورد شده است.

محاسبات نشان می‌دهد حلقه‌های مختلف صنعت فولاد در برابر افزایش هزینه انرژی آسیب‌پذیری یکسانی ندارند. بخش‌های تولید کنسانتره و گندله وابستگی کمتری به انرژی دارند، اما تولید آهن اسفنجی به دلیل مصرف بالای گاز طبیعی، حساسیت بیشتری نسبت به تغییر قیمت آن نشان می‌دهد.

بر همین اساس، بیشترین کاهش ارزش افزوده در سناریوی محاسبه انرژی با هزینه فرصت صادراتی، به بخش آهن اسفنجی مربوط است؛ به‌طوری‌که ارزش افزوده این مرحله به محدوده منفی نزدیک می‌شود. افزایش هزینه انرژی بر تولید شمش نیز اثر می‌گذارد، اما شدت این تأثیر در مقایسه با آهن اسفنجی کمتر است.

متانول؛ ارزش افزوده منفی ۸۹ دلاری در محاسبات صادراتی

بخش پتروشیمی از مصرف‌کنندگان عمده گاز طبیعی در کشور است و تولید متانول، اوره و آمونیاک سهم قابل‌توجهی از این مصرف را به خود اختصاص می‌دهد.

برآوردهای مربوط به سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد حدود ۱۴ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، شامل خوراک و سوخت، در تولید متانول، اوره و آمونیاک مصرف شده است. این میزان نزدیک به ۵۸ درصد کل مصرف گاز صنعت پتروشیمی عنوان شده است.

در میان صنایع بررسی‌شده، نتایج مربوط به متانول قابل‌توجه است. بر اساس سناریوی محاسبه انرژی با هزینه فرصت صادراتی، ارزش افزوده تولید هر تن متانول حدود منفی ۸۹ دلار برآورد شده است.

با توجه به اینکه متوسط قیمت فوب متانول در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۱۲ دلار برای هر تن در نظر گرفته شده، رقم منفی ارزش افزوده معادل حدود ۴۲ درصد ارزش فروش محصول است. البته این نتیجه بر اساس فرض‌ها و داده‌های مورد استفاده در گزارش به دست آمده و نباید آن را معادل زیان نقدی قطعی تمام تولیدکنندگان این محصول دانست.

همچنین بهره‌وری انرژی در تولید متانول، در مقایسه با سایر صنایع منتخب، پایین‌تر ارزیابی شده است. برآوردها نشان می‌دهد هر مترمکعب گاز طبیعی معادل مصرف‌شده در این بخش، حدود ۸.۸ سنت ارزش اقتصادی منفی ایجاد می‌کند. با این حال، تغییرات قیمت جهانی محصولات پتروشیمی و تفاوت شرایط بازار می‌تواند نتایج این محاسبات را در دوره‌های مختلف تغییر دهد.

آلومینیوم؛ چالش هم‌زمان انرژی و تأمین مواد اولیه

صنعت آلومینیوم علاوه بر وابستگی به انرژی، با مشکلاتی در تأمین مواد اولیه نیز مواجه است. محدودیت‌های فصلی و ناپایداری دسترسی به برق و گاز، امکان استفاده مستمر از ظرفیت‌های تولیدی را کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، توسعه بخش‌های بالادستی این صنعت، از جمله تأمین بوکسیت و تولید آلومینا، متناسب با ظرفیت واحدهای ذوب پیش نرفته است. در نتیجه، وابستگی به واردات آلومینا همچنان یکی از ریسک‌های اصلی تأمین مواد اولیه در این صنعت محسوب می‌شود.

متوسط قیمت فروش داخلی شمش آلومینیوم در اردیبهشت ۱۴۰۴ حدود ۳ هزار و ۸۹ دلار به‌ازای هر تن بوده است. بررسی دو روش محاسبه هزینه انرژی نشان می‌دهد در صورت لحاظ کردن نرخ صادراتی انرژی، ارزش افزوده شمش آلومینیوم در شرکت‌های مورد مطالعه کاهش پیدا می‌کند.

البته میزان این کاهش در تمام شرکت‌ها یکسان نیست و عواملی مانند بهره‌وری، شدت مصرف انرژی و ساختار فعالیت هر واحد تولیدی در تعیین نتیجه نهایی نقش دارند.

سیمان؛ تأثیر ترکیب تولید بر هزینه انرژی

در صنعت سیمان نیز هزینه و دسترسی به انرژی از عوامل تعیین‌کننده اقتصادی است، اما میزان مصرف انرژی در تمام مراحل تولید یکسان نیست. تولید کلینکر به دلیل نیاز حرارتی بالای کوره‌های دوار، انرژی بیشتری نسبت به مراحل بعدی تولید سیمان مصرف می‌کند.

از این رو، نسبت کلینکر به سیمان و ترکیب محصولات تولیدی هر کارخانه می‌تواند بر هزینه تمام‌شده و ارزش افزوده آن تأثیر بگذارد.

بر اساس اطلاعات شرکت‌های بررسی‌شده، متوسط قیمت فروش سیمان فله پرتلند نوع ۲ حدود ۳۵ دلار به‌ازای هر تن بوده است. در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ نیز قیمت فروش در برخی شرکت‌ها تفاوت‌هایی داشته است؛ به‌عنوان نمونه، قیمت سیمان آرتا اردبیل حدود ۴۱ دلار و سیمان تهران و هگمتان حدود ۳۴ دلار به‌ازای هر تن برآورد شده است.

محاسبه هزینه انرژی بر مبنای نرخ صادراتی، امکان بررسی دقیق‌تر سهم انرژی در ارزش اقتصادی تولید سیمان را فراهم می‌کند. با این حال، برای ارزیابی عملکرد واحدهای مختلف باید میزان مصرف انرژی و ترکیب تولید هر کارخانه نیز در نظر گرفته شود.

معیار جدید برای تخصیص انرژی به صنایع

نتایج این ارزیابی نشان می‌دهد برخورداری از انرژی ارزان به‌تنهایی نمی‌تواند معیار مناسبی برای سنجش سودآوری و بهره‌وری صنایع باشد. میزان مصرف گاز و برق، هزینه مواد اولیه، قیمت جهانی محصولات و موقعیت هر واحد در زنجیره تولید، همگی در تعیین ارزش اقتصادی نهایی نقش دارند.

بر همین اساس، تغییر مبنای قیمت‌گذاری انرژی می‌تواند برخی حلقه‌های تولید را با فشار اقتصادی بیشتری مواجه کند، در حالی که اثر آن بر سایر صنایع یا مراحل پایین‌دستی متفاوت خواهد بود.

در پیشنهادهای سیاستی این بررسی، بر ضرورت اولویت‌بندی تخصیص انرژی و توسعه ظرفیت‌های صنعتی بر اساس شاخص «ارزش افزوده خالص ایجادشده به‌ازای انرژی مصرفی» تأکید شده است.

اجرای چنین رویکردی می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری درباره نوسازی و بازسازی صنایع موجود و همچنین انتخاب طرح‌های جدید صنعتی باشد؛ به‌ویژه در شرایطی که تشدید ناترازی برق و گاز، تأمین انرژی ارزان برای تمام بخش‌های تولیدی را دشوارتر کرده است.

منبع خبر: سیناپرس

لینک اصلی خبر