مریخنورد ناسا به ذخایر ناشناخته گوگرد خالص رسید
برخورد اتفاقی مریخنورد کنجکاوی ناسا با یک سنگ در دهانه گیل مریخ، به کشف ذخایر گستردهای از گوگرد خالص انجامید؛ یافتهای کمسابقه که اکنون دو پژوهش جدید، سرنخهایی درباره منشأ زمینشناختی آن و شرایط محیطی مریخ در میلیاردها سال پیش ارائه کردهاند.
به گزارش سیناپرس، مریخ با وجود بررسیهای گسترده زمینشناختی، همچنان رازهای ناشناختهای در دل خود دارد. یکی از این رازها در سال ۲۰۲۴ آشکار شد؛ زمانی که مریخنورد «کنجکاوی» (Curiosity) ناسا هنگام حرکت در کانال گدیز ولیس (Gediz Vallis) در دهانه گیل، بهطور اتفاقی از روی سنگی عبور کرد و آن را شکست. شکستن این سنگ، بلورهایی زردرنگ را آشکار کرد که ترکیب آنها دانشمندان را شگفتزده کرد: گوگرد خالص.
این کشف از آن جهت اهمیت داشت که اگرچه ترکیبات سولفاتی در مریخ نسبتاً رایج هستند، پیش از آن هیچگاه گوگرد به شکل خالص و عنصری در این سیاره شناسایی نشده بود. بررسیهای بعدی نیز نشان داد این سنگ تنها نمونه موجود نیست و منطقه اطراف آن از سنگهای مشابه پوشیده شده است.
اشوین واساوادا، دانشمند پروژه مریخنورد کنجکاوی در آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا، در واکنش به این کشف گفته بود: «پیدا کردن منطقهای پر از سنگهای ساختهشده از گوگرد خالص، مانند پیدا کردن واحهای در دل بیابان است.»
چرا کشف گوگرد خالص در مریخ عجیب است؟
گوگرد در مریخ پیشتر عمدتاً به شکل سولفاتها شناسایی شده بود. سولفاتها نمکهایی حاوی گوگرد و اکسیژن هستند که اغلب در آب حل میشوند و با تبخیر آب، مواد معدنی سولفاتی به شکل بلور باقی میمانند. این ترکیبات اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخچه وجود آب در مریخ و فرایندهای فرسایش در این سیاره در اختیار دانشمندان قرار میدهند.
اما گوگرد خالص داستان متفاوتی دارد. در زمین، ذخایر بزرگ گوگرد عنصری معمولاً با فعالیتهای آتشفشانی یا فرایندهای گرمابی ارتباط دارند؛ در حالی که در محل کشفشده در مریخ، شواهدی از شرایط دمایی بالا که بتواند مستقیماً چنین ذخایری ایجاد کند، وجود نداشت.
وجود حجم زیادی از گوگرد خالص در سطح مریخ این پرسش را مطرح کرد که چه فرایند زمینشناختی ناشناختهای در شکلگیری این ذخایر نقش داشته است.
دو پژوهش جدید درباره منشأ گوگرد مریخ
اکنون دو مطالعه جدید تلاش کردهاند توضیحی برای شکلگیری این ذخایر ارائه دهند.در پژوهشی که ژوئن ۲۰۲۶ در نشریه علمی «ساینس» (Science) منتشر شد، گروهی به سرپرستی اسکات ونبومل، دانشمند علوم سیارهای از دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس، تصاویر ثبتشده مریخنورد کنجکاوی و دادههای حاصل از تجزیهوتحلیل شیمیایی سنگهای حاوی گوگرد را بررسی کردند.
نتایج نشان داد گوگرد خالص در محدودهای به وسعت حدود دو هزار و ۱۰۰ مترمربع پراکنده شده است. افزون بر گستردگی این ذخایر، میزان خلوص گوگرد نیز قابلتوجه بود؛ موضوعی که آن را از ترکیبات سولفاتی معمول در مریخ متمایز میکند.
پژوهشگران همچنین دریافتند سنگهای حاوی گوگرد نسبتاً شکننده بودهاند. مریخنورد کنجکاوی روی زمین حدود ۸۹۹ کیلوگرم وزن دارد، اما به دلیل گرانش کمتر مریخ، وزن مؤثر آن در این سیاره معادل وزن جسمی حدود ۳۴۱ کیلوگرمی روی زمین است. شکسته شدن سنگها زیر فشار همین وزن نشان میدهد که ساختار آنها استحکام زیادی نداشته است.
به اعتقاد پژوهشگران، محتملترین توضیح برای پراکندگی این سنگهای شکننده در منطقه، شکلگیری آنها در همان محل است.
یکی از فرضیههای مطرحشده این است که گوگرد از گازهایی منشأ گرفته باشد که در اثر فعالیتهای آتشفشانی باستانی آزاد شدهاند. بر اساس این سناریو، با سرد شدن گازها، بخشی از آنها در زیر سطح مریخ و احتمالاً در ساختارهای یخمانندی به نام کلاترات (Clathrates) به دام افتادهاند. کلاتراتها ساختارهایی قفسمانند هستند که میتوانند مولکولهای گاز را درون شبکه بلوری خود محبوس کنند.
با گذشت زمان، فرسایش زمینشناختی موجب شکلگیری کانال گدیز ولیس و کاهش فشار بر گازهای مدفونشده شده است. در نتیجه، این گازها به سطح راه یافتهاند و واکنشهای شیمیایی میان ترکیبات حاوی گوگرد، امکان تشکیل ذخایر گوگرد خالص را فراهم کرده است؛ بدون آنکه به دماهای بسیار بالا در محل تشکیل ذخایر نیاز باشد.
بر اساس شواهد زمینشناختی، پژوهشگران زمان شکلگیری این ذخایر را بین ۳.۱ تا ۲.۸ میلیارد سال پیش تخمین میزنند.
جف برگر، زمینشیمیدان مرکز فضایی جانسون ناسا و از پژوهشگران این مطالعه، با اشاره به پایداری این سنگها میگوید: تصور اینکه این سنگها چه مدت طولانی در آنجا باقی ماندهاند، بدون آنکه تقریباً دچار تغییرات شیمیایی شوند، دشوار است.
آیا گوگرد خالص بدون فعالیت آتشفشانی هم تشکیل میشود؟
در پژوهشی مستقل که ژوئیه ۲۰۲۶ در نشریه «نامههای پژوهشی ژئوفیزیک» (Geophysical Research Letters) منتشر شد، گروهی به سرپرستی جیاوی وانگ، دانشمند علوم جوی دانشگاه کرنل، امکان تشکیل گوگرد خالص از طریق واکنشهای شیمیایی در آب را بررسی کردند.
پژوهشگران برای این منظور، سولفید محلول را با کلرات، ترکیبی حاوی کلر و اکسیژن که احتمال میرود در مریخ باستان وجود داشته باشد، در آب اسیدی و در دمای اتاق مخلوط کردند.
نتیجه آزمایش نشان داد این واکنش میتواند بلورهای زردرنگ گوگرد عنصری تولید کند. نکته مهم آن بود که غلظت کلرات بر نوع محصول واکنش تأثیر داشت؛ غلظتهای پایینتر تشکیل گوگرد خالص را تقویت میکردند، در حالی که غلظتهای بالاتر به تولید سولفات بیشتری منجر میشدند.
اگرچه بلورهای تولیدشده در آزمایش میکروسکوپی بودند و با قطعات بزرگ گوگرد کشفشده در مریخ تفاوت داشتند، پژوهشگران احتمال میدهند تداوم چنین واکنشهایی در بازههای زمانی بسیار طولانی بتواند ذخایر بزرگتری ایجاد کند.
گروه وانگ همچنین اشاره کرده است که سولفید هیدروژن مورد نیاز برای این واکنش ممکن است از همان مخازن گازی زیرزمینی تأمین شده باشد که در فرضیه گروه ونبومل مطرح شده است.
اهمیت گوگرد برای جستوجوی حیات در مریخ
اما چرا کشف سنگهای زردرنگ حاوی گوگرد در مریخ تا این اندازه مورد توجه دانشمندان قرار گرفته است؟گوگرد یکی از عناصر ضروری برای حیات است. بسیاری از جانداران این عنصر را به شکل سولفات جذب میکنند و از آن برای ساخت دو اسیدآمینه ضروری در تولید پروتئینها بهره میبرند.
البته کشف گوگرد خالص بهتنهایی نشانهای از وجود حیات در مریخ نیست. دانشمندان پیشتر نیز از وجود سولفاتها در این سیاره آگاه بودند و آزمایشهای جدید نشان میدهند که برای تشکیل گوگرد عنصری، لزوماً به حضور موجودات زنده نیازی نیست. برخی میکروبها روی زمین قادر به تولید گوگرد خالص هستند، اما نتایج آزمایش گروه وانگ نشان میدهد فرایندهای غیرزیستی نیز میتوانند چنین ترکیبی ایجاد کنند.
با این حال، کشف این ذخایر در کنار شواهد مربوط به وجود آب در گذشته مریخ، ترکیبات شیمیایی ضروری برای حیات و شرایط محیطی احتمالاً مناسب برای زیست، اطلاعات ارزشمندی درباره قابلیت سکونت این سیاره در گذشته فراهم میکند.
پژوهشگران معتقدند بررسی این مواد معدنی میتواند به شناخت بهتر مسیر تحول مریخ و حتی درک چگونگی شکلگیری شرایط لازم برای پیدایش حیات در زمین کمک کند.
جف برگر در این زمینه میگوید: «مریخ تصویری منجمد از میلیاردها سال پیش را در اختیار ما قرار میدهد. ما میتوانیم به گذشتههای بسیار دور بازگردیم و دورههایی از تاریخ زمینشناختی را بررسی کنیم که مطالعه آنها روی زمین امکانپذیر نیست.»این دو پژوهش بهترتیب در نشریات علمی ساینس و نامههای پژوهشی ژئوفیزیک منتشر شدهاند.
منبع خبر: سیناپرس
لینک اصلی خبر